ΕΔΡΑ e-learning

Πέμπτη, 01 Δεκεμβρίου 2016 16:07

Η Σχέση της Φωνολογικής Ενημερότητας με την Ανάγνωση και την Γραφή

By 

Γράφει: Κατσαρού Αλεξάνδρα, Ειδική Παιδαγωγός του Ψυχοπαιδαγωγικού Κέντρου «Πνοή» Περιστερίου, του Κοινωνικού Φορέα Κ.Σ.Δ.Ε.Ο «ΕΔΡΑ».

Η φωνολογική ενημερότητα θα μπορούσε να ορισθεί ως η ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει και να χειρίζεται τους βασικούς ήχους (φωνήματα) του λόγου και να τα συνδέει με τα αντίστοιχα σύμβολα του γραπτού λόγου (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2006). Επιπλέον έχει να κάνει με την ικανότητα του παιδιού να προσεγγίζει τη λέξη σε διάφορα επίπεδα (Στασινός, 2009), δηλαδή να αναγνωρίζει ότι οι προτάσεις αποτελούνται από λέξεις, οι λέξεις από συλλαβές και οι συλλαβές από φθόγγους.

Σήμερα, βάσει ερευνών, είναι πλέον αποδεκτό ότι ο βαθμός φωνολογικής ανάπτυξης (phonological awareness) των παιδιών προσχολικής και σχολικής ηλικίας - δηλαδή η ευαισθητοποίηση τους στο γεγονός ότι οι λέξεις αποτελούνται από επιμέρους ήχους στους οποίους μπορούν να αναλυθούν, π.χ. στη λέξη τόπι έχουμε τέσσερα φωνήματα (/τ/, /ο/, /π/, /ι/) - σχετίζεται άμεσα µε την ευκολία κατάκτησης της ανάγνωσης και της γραφής (Bradley & Bryant, 1983, Yopp, 1988). Με άλλα λόγια, όσα παιδιά, πριν ακόμη αρχίσουν το δημοτικό σχολείο, έχουν ευαισθητοποιηθεί στην ύπαρξη φωνημάτων και μπορούν να αναλύσουν τον προφορικό λόγο στις φωνηµικές μονάδες που τον απαρτίζουν, υπερέχουν στην εκμάθηση ανάγνωσης από τα νήπια εκείνα που δεν έχουν αυτήν την ικανότητα. Έτσι, όσα παιδιά, παρόλο που δεν γνωρίζουν ακόμη ανάγνωση, ακούγοντας μια λέξη, εντοπίζουν, ‘ακούν’, συλλαβές, καταλήξεις, φωνήματα (π.χ. αναγνωρίζουν ότι στη λέξη /πατάτα/ ακούγονται δύο /α/), θα διδαχθούν αργότερα ανάγνωση και γραφή πιο εύκολα από τα άλλα (Γιαννικοπούλου, κ.ά., 1999, Γιαννικοπούλου, 2001, Πόρποδας, 2002).  Το παιδί για να μάθει να γράφει και να διαβάζει πρέπει προηγουμένως να συνειδητοποιήσει ότι ο προφορικός λόγος διακρίνεται σε φωνολογικές μονάδες. Από αυτές τις ηχητικές μονάδες τα φωνήματα συμβολίζονται από τα γραφήματα. Κατά συνέπεια, το παιδί για να περάσει ομαλά από τον προφορικό στον γραπτό λόγο πρέπει να έχει αναπτυγμένη την φωνολογική του ενημερότητα (Παντελιάδου Σ., 2001). Μάλιστα, σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα (Juel, Griffith & Gough, 1986) η καλλιέργεια της φωνολογικής ενημερότητας βοηθά το παιδί να επωφεληθεί κατά το μέγιστο από την διδασκαλία της πρώτης ανάγνωσης και γενικά από την έκθεσή του στο γραπτό λόγο.

Η φωνολογική ευαισθητοποίηση φαίνεται να είναι τόσο σημαντική ώστε προβάλλεται πλέον ως κριτήριο πρόβλεψης της μετέπειτα αναγνωστικής ικανότητας παιδιών προσχολικής ηλικίας, αφού θεωρείται καθοριστική για τον εντοπισμό των παιδιών που θα παρουσιάσουν δυσκολίες στην εκμάθηση της ανάγνωσης (Adams, 1990, Stanovich, 1986, Παπάνης, 2001), συγκρινόμενη µόνο µε τη γνώση των γραμμάτων. Ο Frost (1998), αναφέρει ότι η ελλιπής φωνολογική ενημερότητα θα μπορούσε να θεωρηθεί προστάδιο των δυσκολιών ανάγνωσης. Αν υποβάλουμε αυτούς τους μαθητές σε πρόγραμμα φωνολογικής εξάσκησης, τα παιδιά θα βελτιώσουν το βαθμό φωνολογικής συνειδητοποίησης και, κατά συνέπεια, θα μάθουν καλύτερα και ευκολότερα να γράφουν και να διαβάζουν. Η φωνολογική ενημερότητα είναι δυνατό να αναπτυχθεί στα παιδιά  μέσα από πλήθος δραστηριοτήτων που διδάσκουν και βελτιώνουν τις δεξιότητες που την αποτελούν και εστιάζουν στη αναγνώριση, ανάλυση και σύνθεση φωνημάτων και συλλαβών. Επιπρόσθετα αυτή η διδασκαλία δεν ωφελεί μόνο τους μαθητές που βρίσκονται «σε κίνδυνο» ή ήδη αντιμετωπίζουν Αναγνωστικές Δυσκολίες, αλλά όλους τους μαθητές, διότι βελτιώνει την ανάδυση του γραμματισμού τους ή την αναγνωστική και ορθογραφική τους ικανότητα. Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι η διδασκαλία των δεξιοτήτων φωνολογικής ενημερότητας στη Προσχολική Αγωγή είναι αναγκαία.

   

Η φωνολογική ευαισθητοποίηση περιλαμβάνει διάφορες περιοχές που συνδέονται άμεσα µε τους επιμέρους στόχους ενός αντίστοιχου προγράμματος: 

      Αναγνώριση ότι οι προτάσεις αποτελούνται από λέξεις. 

      Αναγνώριση ότι οι λέξεις μπορούν να χωριστούν σε συλλαβές. 

      Αναγνώριση ότι οι λέξεις ενδέχεται να ομοιοκαταληκτούν. 

      Αναγνώριση ότι λέξεις ενδέχεται να αρχίζουν µε τον ίδιο ήχο. 

      Αναγνώριση ότι λέξεις ενδέχεται να τελειώνουν µε τον ίδιο ήχο.

      Αναγνώριση ότι λέξεις ενδέχεται να έχουν τους ίδιους ενδιάμεσους ήχους. 

      Αναγνώριση ότι οι λέξεις μπορούν να διακρίνονται σε μεμονωμένα φωνήματα. 

      Αναγνώριση ότι ήχοι μπορούν να διαγράφονται ή να αντικαθίστανται σε ορισμένες λέξεις και να δίνουν νέες, π.χ. παλάτι-αλάτι ή κλώσα-γλώσσα (φωνηµικές απαλείψεις, φωνηµικές αντικαταστάσεις). 

      Ικανότητα να ενώνουν τους ήχους και να δημιουργούν λέξεις (φωνηµικές συνθέσεις). 

      Ικανότητα να χωρίζουν τις λέξεις στους ήχους που τις απαρτίζουν (φωνηµικές αναλύσεις).

Θα πρέπει εδώ να διευκρινιστεί ότι η φωνολογική ευαισθητοποίηση των παιδιών, από μόνη της, όχι µόνο δεν εγγυάται ευκολία και ταχύτητα στην εκμάθηση ανάγνωσης, αλλά -πολύ περισσότερο- δεν διασφαλίζει μια μακροχρόνια σχέση αγάπης µε το βιβλίο. Γι’ αυτό και έχει ήδη εκφρασθεί η επιφύλαξη ότι χωρίς την κατανόηση της λειτουργίας και της χρησιμότητας του γραπτού λόγου (π.χ. ανάγνωση ιστοριών, λεκτικά παιχνίδια, χρήση γραπτού λόγου σε καθημερινές δραστηριότητες), τα παιδιά δεν είναι σε θέση να ωφεληθούν ιδιαίτερα από τη φωνολογική τους εξάσκηση. Ένα προσχολικό πρόγραμμα εξοικείωσης των παιδιών µε τη γραπτή γλώσσα οφείλει εκτός από την φωνολογική ευαισθητοποίηση να περιλαμβάνει καλλιέργεια του προφορικού λόγου, ανάγνωση βιβλίων, επαφή των παιδιών µε το γραπτό λόγο μέσα από αυθεντικά αναγνωστικά γεγονότα και γνώση των γραμμάτων (Γιαννικοπούλου, 2002, Γιαννικοπούλου, 2003, Τάφα, 2001). 

Παρότι το σύνολο των ερευνών που έχουν πραγματοποιηθεί με σκοπό τη μελέτη της σχέσης της φωνολογικής ενημερότητας με τη γραφή είναι μικρότερο συγκριτικά με αυτό που αφορά την ανάγνωση, υπάρχουν αρκετές έρευνες που υποστηρίζουν πως υπάρχει μεγάλη σχέση μεταξύ φωνολογικής ενημερότητας και εκμάθησης ορθογραφημένης γραφής. Σε ελληνικές έρευνες των Πόρποδα (1999), Πόρποδα & Παλαιοθοδώρου (1990) κτλ., (όπως αναφέρεται από τον Πόρποδα, 2002), αποδείχθηκε μεγάλη σχέση μεταξύ των δύο τομέων. Αγγίζει ποσοτικά και ξεπερνάει τη σχέση που υπήρξε με τον τομέα της ανάγνωσης. Οι έρευνες των Treiman et al. (1990) (όπως αναφέρεται από τον Πόρποδα, 2002), μελέτησαν τη σχέση ορθογραφημένης γραφής και φωνολογικής επίγνωσης, καθώς και λεπτομέρειες της σχέσης. Αυτό επιτεύχθηκε μέσω της μελέτης ορθογραφικών λαθών σε παιδιά με μειωμένη φωνολογική ενημερότητα αλλά και σε παιδιά που εν συγκρίσει με ενηλίκους διέφεραν ποιοτικά στα λάθη τους. Βγήκαν τα εξής συμπεράσματα: η αδυναμία διάκρισης φωνημικών δομικών στοιχείων του αρχικού τμήματος συλλαβής μπορεί να προκαλέσει ορθογραφικά λάθη καθώς και ότι ορισμένα ορθογραφικά λάθη προκαλούνται από την ασαφή γνώση φωνημικών δομικών στοιχείων.

Βιβλιογραφία:

Adams, M. J. (1990), Beginning to Read: Thinking and Learning about Print, Cambridge, MIT Press

Bradley, L., & Bryant, P.E. (1983), Categorizing sounds and learning to read – A causal connection, Nature, 301

Frost, R. (1998), Toward a strong phonological theory of visual word recognition: True issues and false trails, Psychological Bulletin, 123

Juel, C., Griffith, P. & Gough, P. (1986), Acquisition of literacy: A longitudinal study of children in first and second grade, Journal of Educational Psychology, 80

Stanovich, K. E. (1986), Matthew effects in reading: Some consequences of individual differences in the acquisition of literacy, Reading Research Quarterly, 21, Sulzby

Yopp, H.K. (1988), The validity and reability of phonemic awareness tests, Reading Research Quarterly, 23

Γιαννικοπούλου, Α. Α. & Ομάδα Εργασίας (1999), Προαναγνωστικές ∆εξιότητες: Μαθήματα µε τα Φωνήματα, Ατραπός

Γιαννικοπούλου, Α. Α. (2001), Τα αλφαβητάρια στο Νηπιαγωγείο: Κριτήρια αξιολόγησής τους, Στο Γ. Μπαγάκης (επιµ.), Αξιολόγηση Εκπαιδευτικών Προγραµµάτων και Σχολείου. Μεταίχµιο

Γιαννικοπούλου, Α. Α. (2002), Από την Προανάγνωση στην Ανάγνωση: Οδηγός για Γονείς και Εκπαιδευτικούς, Καστανιώτης

Γιαννικοπούλου, Α. Α. (2003), Η Γραπτή Γλώσσα στο Νηπιαγωγείο, Καστανιώτης 

Κάκουρος, Ε. & Μανιαδάκη, Κ. (2006), Ψυχοπαθολογία παιδιών και εφήβων. Αναπτυξιακή προσέγγιση, Αθήνα, Τυπωθήτω

Παντελιάδου, Σ. (2001), Φωνολογική επίγνωση: Περιεχόμενο και σχέση µε την ανάγνωση και τη γραφή στην ελληνική γλώσσα, Στο Π. Παπούλια-Τζελέπη (Επιµ.) Ανάδυση του Γραµµατισµού: Έρευνα και Πρακτική, Καστανιώτης 

Παπάνης, Ε. (2001), Φωνολογική και Συντακτική Ενημερότητα Μαθητών Προσχολικής Ηλικίας ως Παράγοντες Πρόβλεψης της Αναγνωστικής Ικανότητας στην Πρώτη και ∆εύτερη Τάξη του ∆ηµοτικού Σχολείου, ∆ιδακτορική ∆ιατριβή, Παν/µιο Κρήτης 

Πόρποδας, Κ. (1999), Θέματα ψυχολογίας της γλώσσας-Λύση προβλημάτων, Τόμος 2ος,  Αθήνα

Πόρποδας, Κ. (2002), Η ανάγνωση, Πάτρα, Εκδόσεις του ίδιου

Πόρποδας, Κ. ∆. (2002), Η Ανάγνωση, Πάτρα

Στασινός, Δ. (2009), Ψυχολογία του λόγου και της γλώσσας, ανάπτυξη και παθολογία, δυσλεξία και λογοθεραπεία, Αθήνα, Gutenberg

Τάφα, Ε. (2001), Ανάγνωση και Γραφή στην Προσχολική Εκπαίδευση, Ελληνικά Γράµµατα

Διαβάστηκε 497 φορές
Βρίσκεστε εδώ: Home ΑΡΘΡΑ Η Σχέση της Φωνολογικής Ενημερότητας με την Ανάγνωση και την Γραφή